جامعه شناسی

به کلمات و عبارات زشت و زننده ای که با شأن و منزلت آدمی در تضاد است و معمولاً برای تخلیه‌ی خشم و تحقیر افراد استفاده می‌شود در اصطلاح دشنام، ناسزا و یا فحش گفته می‌شود.

مرکز پردازش ناسزا در مغز
پردازش اطلاعات عقلانی در قسمت قشر خاکستری مخ صورت می‌گیرد در حالی که پردازش اطلاعات مبتنی بر احساس در قسمتی به نام آمیگدال رخ می‌دهد. از آنجا که دشنام‌ها نیز در قسمت آمیگدال پردازش می‌گردند، بنابراین ریشه در عواطف و احساسات انسان دارند.
از سوی دیگر آدمی قادر است ناسزاها و کلمات زننده را چهار برابر سریع‌تر از سایر لغات به خاطر بسپارد و به همین خاطر است که جمعی از روان‌شناسان معتقدند که دشنام گویی پیش از پیدایش سایر واژگان زبان پدید می‌آید و از نظر قدمت بر زبان مقدم است.

پیامدهای فردی و اجتماعی
دشنام گویی عواقب و آثار سوئی هم برای فرد دشنام دهنده و هم برای جامعه به دنبال دارد. کسی که فحش می‌دهد از ارزش اجتماعی او کاسته می‌شود و اگر این خصلت ناپسند در فرد به شکل عادت درآید، دیگران از او کناره گیری نموده و شخص به انزوا کشیده می‌شود. ضمن اینکه اعتبار فرد نزد دیگر افراد جامعه کاهش می‌یابد. این فرد در هر بحثی شرکت کند، بحث به مشاجره کشیده می‌شود.
جامعه ای که فرهنگ دشنام گویی در آن رواج یافته است ملتی نادان، کم سواد، غیرمتمدن و بی فرهنگ دارد. روابط اجتماعی در چنین جامعه ای با مشکلات جدی روبه رو خواهد شد و به تدریج فرهنگ آن به انحطاط و تباهی کشیده می‌شود. دشنام شنیدن روح انسان‌های جامعه را آزرده می‌سازد و پیامدهای روانی دردناکی به دنبال دارد. کلمات زیبا و اصیل با لغات رکیک و زننده جایگزین می‌گردند و زبان آن ملت که پرچم مدنیت و فرهنگ جامعه است به فساد و ابتذال کشیده می‌شود.

عوامل ناسزاگویی
از منظر علم روان شناسی تحت هیچ شرایطی نمی‌توان به طور کامل فرهنگ فحاشی را ریشه کن کرد اما با اتخاذ رویکرد های مناسب می‌توان آن را کاهش داد. در ذیل برخی از عوامل دشنام گویی و راه حل‌های برطرف کردن آنان بیان شده است:

شوخ طبعی
عده ای از افراد همواره فحش را چاشنی مزاح‌ها و شوخی‌هایشان می‌نمایند که این امر از نظر اسلام ناپسند است. شاد بودن و شاد کردن مردم بسیار نیکو و پسندیده است اما نه به قیمت اهانت و فحاشی.
راه حل: از شوخی‌های بی‌ادبانه و مغایر با نزاکت پرهیز کنیم. هنگام شوخی از زیر سؤال بردن شخصیت افراد و توهین به آن‌ها اجتناب کنیم.

عادت
یکی از ویژگی‌های بارز انسان، خو گرفتن و عادت کردن است. اگر آدمی با اراذل و اوباش معاشرت و هم نشینی نماید به تدریج قبح فحاشی برایش از بین می‌رود و پس از انس گرفتن با افراد فرومایه، به فحاشی عادت می‌نماید.
راه حل: از هم نشینی با انسان‌های هرزه زبان و بددهان اجتناب نماییم و با توجه به قرآن کریم در برخورد با آنان تنها به سلام بسنده کنیم ۱.

جلب توجه و خودنمایی
متأسفانه امروزه فرهنگ دشنام گویی تنها منحصر به اوباش نیست بلکه در تمام سطوح جامعه و خصوصاً در میان کودکان و نوجوانان رخنه کرده است. کودکی و نوجوانی از دوره های حیاتی زندگی است که شخصیت آدمی در آن شکل می‌گیرد. از خصوصیات نوجوان میل به جلب توجه و مطرح شدن توسط جامعه است. که گاهی برخی نوجوانان برای خودنمایی فحاشی می‌کنند.
راه حل: به نوجوانان بیاموزیم که راه های بسیار مناسب‌تری برای مطرح شدن وجود دارد مانند درخشیدن در عرصه‌ی علم و یا ورزش. از سوی دیگر نوجوان را از پیام دهی سوء فحاشی آگاه سازیم.

خودستایی و تحقیر دیگران
عموماً هنگام آغاز یک درگیری بین دو فرد یا دو گروه،  هر یک از طرفین تلاش می‌کند که با توهین به دیگری خود را قوی جلوه دهد و فرد یا افراد مقابلش را تحقیر نماید.
راه حل: هرگاه احساس کردیم بحث در حال تبدیل شدن به مشاجره است، بلافاصله بحث را خاتمه دهیم و آن محل را ترک کنیم.

خشم و غضب
افرادی که انسان را خشمگین می‌کنند او را وادار می‌سازند که دشنام دهد زیرا هنگام غضبناک بودن انسان از نیمی از عقل برخوردار است و ممکن است دست به هر کاری بزند و یا هر کلامی را بر زبان جاری سازد.
راه حل: بر اعصاب خود مسلط باشیم و هنگام خشم آلود شدن سخن نگوییم و یک لیوان آب سرد بنوشیم و به گفته پیامبر (ص) وضو بگیریم (۲).

دشنام به مردگان
با فرا رسیدن مرگ، دست انسان از دنیا کوتاه می‌گردد و قادر به پاسخ گویی به حرف‌های زندگان و دفاع از خویش نیست از این رو غیبت کردن و دشنام دادن به مرده روا نیست. پیامبر گرامی اسلام (ص) در این خصوص فرموده‌اند: «مردگان را دشنام ندهید زیرا آنان به آنچه پیش فرستاده‌اند می‌رسند پس اگر مؤمن باشند که مثل زندگان دشنام به آنان جایز نیست و اگر فاسق باشند با اعمال بدی که انجام داده‌اند خود را گرفتار و محروم از رحمت الهی ساخته‌اند بنابراین شما به آنان دشنام ندهید(۳)»

ناسزا گفتن به مأموران خدا
بادها، ابرها، باران و کوه‌ها، همه و همه مأموران پروردگارند که مطیع فرمان اویند و ما نباید به آن‌ها هنگامی که مشغول انجام وظیفه‌شان هستند، توهین کنیم (۴) مثلاً موقعی که برای قدم زدن به بیرون از منزل می‌رویم و ناگاه طوفان شدیدی شروع به وزیدن می‌کند نباید به طوفان دشنام دهیم، زیرا فرستاده‌ی خداوند حکیم است. پیامبر (ص) می‌فرمایند: «به بادها ناسزا نگویید که آن‌ها از جانب خداوند مأمورند و کوه‌ها و لحظه‌ها و روزها و شب‌ها را ناسزا نگویید که گنه‌کار می‌شوید و به خودتان بر می‌گردد.»

ناسزا به والدین
عشق به پدر و مادر در ذات همه‌ی انسان‌ها نهان است. اگر کسی پا بر این حس مقدس نهد و به والدین خود دشنام دهد، واژه‌ی «انسان پست» به حق برازنده‌ی اوست. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «به پدر و مادر خود اف نگویید (۵)» تا چه رسد به دشنام ... پس فحاشی به پدر و مادر عمل بسیار ناپسندی است. شاید این کار بعید به نظر بیاید اما گاهی اوقات افراد به طور غیر مستقیم به والدین خود فحش می‌دهند مثلاً اگر فردی به پدر یا مادر شخصی دیگر دشنام دهد متعاقباً آن شخص به پدر و مادر دشنام دهنده، فحش می‌دهد. در واقع  فرد آغازکننده موجب دشنام به پدر و مادرش گشته و طبق فرمایش رسول خدا (ص) از رحمت الهی محروم می‌گردد (۶).

ادامه دارد...

-------------------------------------
منابع:
۱-     آیه ۶۳ سوره فرقان: «و بندگانی که به خداوند رحمن نسبت دارند، کسانی می‌باشند که در روی زمین به نرمی و آرامی و سبکی راه می‌روند، و در وقتی‌که مردمان جاهل با ایشان مخاطبه و مواجهه داشته باشند، با مسالمت و سلامتی در می‌گذرند»
۲-     پیامبر (ص) : «هر گاه یکی از شما را خشم فرا گرفت پس وضو بگیرد.» جامع الاحادیث شیعه/جلد ۲
۳-     المحجه البیضاء، ج ۵، ص ۲۲۴
۴-     پیامبر (ص) : «به روزگار ناسزا مگویید؛ زیرا خداوند می‌فرماید: روزگار من هستم. شب از من است و من آن را نو می‌کنم و کهنه می‌گردانم.» کنزالعمال/ ۸۱۴۱
۵-     آیه ۲۳ سوره اسرا: «و خدای تو حکم فرموده که جز او را نپرستید و درباره پدر و مادر نیکی کنید و چنانکه یکی از آن‌ها یا هر دو در نزد تو پیر و سالخورده شوند (که موجب رنج و زحمت تو باشند) زنهار کلمه‌ای که رنجیده خاطر شوند مگو و بر آن‌ها بانگ مزن و آن‌ها را از خود مران و با ایشان به اکرام و احترام سخن‌گو.»
۶-     «از بزرگ‌ترین گناهان این است که آدمی پدر و مادر خود را دشنام دهد. عرض شد: چگونه کسی پدر و مادر خود را دشنام می‌دهد؟ فرمود: کس دیگری را دشنام می‌دهد و او متقابلاً به پدر و مادر وی ناسزا می‌گوید.» بحارالانوار/ جلد ۷۴/ صفحه ۴۶.